نمود « 1 » ، و از آن پس اسماعيليان ديگر قدرت و نفوذ خود را از دست دادند ولى پيروان مذهب اسماعيليه در آبادىهاى اين سرزمين زندگى مىكردند و هنوز هم مىكنند « 2 » . از اين زمان تا عهد صفويان « بيرجند » با آن‌كه از خمول و گمنامى درآمده بود امّا هنوز « قصبه » اى بيش نبود ولى از دورهء صفويه اندك‌اندك رو به « شهر شدن » گذاشت و مركزيّتى پيدا كرد و خانوادهء « اميرى » بيرجند « علم - خزيمه » كه در اين دوره به امارت رسيدند در آنجا مستقر شدند « 3 » . امّا تا دورهء قاجاريه مركز « قاينات » شهر « قاين » بود و « بيرجند » هنوز عنوان قصبه داشت . در اين دوره بيرجند كه « اميرنشين » شده بود رسما « حاكم‌نشين » ولايت قاينات شد و اندك‌اندك از حالت « ده » و « قصبه » درآمد و كم‌كم گسترش يافت و تشكيلات حكومتى و سازمان‌هاى ادارى و تأسيسات گوناگون در آن ايجاد شد و مردم بسيارى از روستاهاى دور و نزديك به آنجا مهاجرت كردند و جمعيّت آن فزونى گرفت و شهرى شد با ويژگىهايى كه در اين كتاب از نظر خوانندگان مىگذرد . در سال 1316 طبق قانون تقسيمات كشورى و تشكيل استان‌ها و شهرستان‌ها ، ولايت قاينات « شهرستان بيرجند » نام گرفت و يكى از هفت شهرستان استان نهم ( خراسان ) شد و شهر « بيرجند » به عنوان مركز اين شهرستان تعيين گرديد « 4 » .

--> ( 1 ) . بقاياى برخى از اين قلاع و بناها هنوز برجاست مانند قلعهء رستم ( اين قلعه را نويسنده در سالنامهء كشور ايران سال 1330 معرفى كرده است ) ، حوض غلام‌كش ( در كوه باغران در جنوب بيرجند ) ، قلعهء شاه دژ ( در نهبندان ) و . . . ( 2 ) . علاقه‌مندان مىتوانند براى آگاهى در مورد اسماعيليان قهستان به اين كتاب‌ها رجوع كنند : * تاريخ اسماعيليان از برنارد لوئيس . ترجمهء فريدون بدره‌اى . تهران . طوس . 1362 . * تاريخ اسماعيليه از الكساندر سيمونوف . ترجمهء محمد بن زين العابدين خراسانى فدايى . * خداوند الموت از پل آمير . اقتباس و نگارش ذبيح اللّه منصورى . * تاريخ ايران از سرپرسى سايكس . ترجمه سيد محمد فخر داعى گيلانى . * جغرافياى تاريخى سرزمين‌هاى خلافت شرقى از گىلسترنج . ترجمهء محمود عرفان . * تاريخ اجتماعى - اقتصادى ايران در دورهء مغول از پطروشفسكى و ديگران . ترجمهء يعقوب آژند . * بهارستان از حاج شيخ محمد حسين آيتى . چاپ دوم . مشهد . * جغرافياى شهرستان بيرجند از دكتر محمد على احمديان . مشهد . آستان قدس رضوى . * ديباچهء استاد دكتر مظاهر مصفّا بر « ديوان حكيم نزارى قهستانى » . به اهتمام دكتر محمود رفيعى . * زندگى و آثار نزارى از دكتر چنگيز غلام على بايبوردى . ترجمهء مهناز صدرى . ( نكاتى چند دربارهء اسماعيليان ايرانى دوران نزارى صص 100 - 84 ) . به اهتمام دكتر محمود رفيعى . ( 3 ) . براى آگاهى از اين خاندان و كسانى كه از اين خانواده به امارت رسيده‌اند نگاه كنيد به « بهارستان » تأليف مرحوم حاج شيخ محمد حسين آيتى . چاپ دوم ، صص 125 - 100 و « امير قاين » از مرحوم محمد على منصف . چاپ دوم . صص 31 - 23 و « از سير تا پياز » از محمد ابراهيم باستانى پاريزى . چاپ اول . 1367 . ص 450 « علمدار تاريخ » . ( 4 ) . نك : فصل يك ( همين جستار ) ، صص 34 - 31 .